Tôi vẫn nhớ rõ, con đường đến Đại học Boston vào năm đầu tiên đại học. Sự căng thẳng, phấn khích cũng như nỗi sợ của tôi đã chạm đến đỉnh điểm khi chúng tôi băng qua Connecticut. Tôi đã tưởng tượng ra con người tôi muốn trở thành trong một vài tháng tới: một học giả thực hiện nghiên cứu bên cạnh những giáo sư, một nhân vật vai vế có những mối quan hệ trọn đời, và một nhà văn đang soạn ra những chi tiết cuối cùng trên bản thảo mà tôi đã bắt đầu từ năm ngoái. 

Nhìn lại, có thể thấy được rằng bản thể tương lai mà tôi háo hức vẽ nên mang nhiều khát vọng, nhưng tại thời điểm đó, nó cho tôi mục tiêu, và tôi đã nghĩ đạt được những mục tiêu đó sẽ khiến tôi trở thành một người mà tôi muốn trở thành. 

Đó là, cho đến khi tôi cố gắng thực hiện hóa chúng. 

Khi học kỳ mùa thu kết thúc, tôi đã nhìn lại một vài mục tiêu trong danh sách của mình: Tôi đã thực hiện một vài cuộc nghiên cứu độc lập và thậm chí đã đạt được chút tiến bộ trong việc viết lách. 

Nhung tôi đã không hạnh phúc. 

Trong nỗ lực không ngừng vươn lên, tôi đã ngừng ăn đủ để duy trì sức khỏe và giảm hơn 18kg cơ bắp. Vào những ngày tồi tệ, tôi đã bỏ ngang một vài sự kiện tập thể, chạy đến phòng gym và chạy hàng dặm chỉ để giải tỏa đầu óc. Mặc dù đã hà khắc thực hiện mọi bước để trở thành một hình mẫu lý tưởng, tôi đã bỏ lỡ điều gì đó. Tôi chỉ không thể hiểu nổi điều đó là gì. Kể từ đó, tôi bắt đầu nhận ra bản thể tương lai do tôi tưởng tượng ra là một hình mẫu độc hại.

Trong vài năm qua, khái niệm sử dụng sự hình dung như một công cụ để thu hút phiên bản trong mơ đã trở nên thịnh hành trong cả những phương diện phát triển cá nhân và chuyên nghiệp. Dường như bất kỳ người bình thường nào cũng nghĩ về việc áp dụng một tư duy cầu tiến và phát triển, đặc biệt khi nó liên quan đến vai trò, phẩm chất hoặc những khuynh hướng khác về bản thân mà họ tìm cách lấp đầy hoặc thay đổi.

Thú thực, tôi hơi cảm thấy có lỗi khi làm điều này, nhưng ý tưởng về việc thu hút một bản thể tương lai được định nghĩa hoàn toàn bởi ảo ảnh hiện tại của ta về một cuộc sống viên mãn sẽ ra sao, điều ta cần làm để đạt được chúng, tuy hấp dẫn, đã chỉ ra một vấn đề triết học và thực tiễn có sức lan tỏa lớn. 

Có ý niệm rằng chỉ cần ta có khả năng đưa ra những lựa chọn đúng đắn, xã giao hợp lý, đến những hội chợ nghề nghiệp phù hợp, tìm kiếm một công việc thực tập đúng chuyên ngành và làm việc theo đúng số giờ quy định, khi đó ta mới tìm thấy một chút hạnh phúc. Cuối cùng, ta giới hạn việc tìm kiếm hạnh phúc, sự thỏa mãn cá nhân và nghề nghiệp thành một loạt phương trình cắm - và - chạy.

Mặc dù chúng ta cần nỗ lực để phát triển và vượt trội ở bất kỳ điều gì cho sẵn, việc tự khám phá bản thân và sự tự sinh lại mang nhiều sắc thái hơn thế. 

Từ quan điểm của một triết gia phân tích, bản thể tương lai chỉ tồn tại qua việc chưa từng tồn tại. Nó không xác định và luôn thay đổi - đó là trọng tâm của vấn đề. Chúng ta, những người giữ một tầm nhìn cứng nhắc và xác định về người ta muốn trở thành, nói rằng 10 năm sau, có thể vô tình sử dụng ý niệm về bản thể tương lai để hiểu ta là ai ở hiện tại, và điều này có thể gây tổn hại. 

Nếu, giả sử, bạn bám víu hy vọng, ước mơ của mình vào một mục tiêu nhất định - học tại một trường đại học cụ thể hoặc đạt được vị trí thực tập cạnh tranh tại một công ty mơ ước - thì việc không đạt được những kỳ vọng này sẽ làm ngắt quãng con đường bạn cho là cần thiết để trở thành bạn của tương lai và điều này có thể khiến bạn đau đớn đến tột cùng. Sự gián đoạn của tính liên tục này sau đó sẽ tạo nên một lỗ hổng trong suy nghĩ về hình mẫu mà bạn nghĩ bạn nên là và bạn thực sự là ai. 

Cụ thể hơn, khi gắn kết ý thức của bản thân vào những mục tiêu cụ thể như vậy, bạn có thể vô tình đóng lại cánh cửa cơ hội đối với toàn bộ các khả năng khác hoặc có xu hướng bỏ qua những cơ hội có vẻ không liên quan đến mục tiêu của bạn, mặc dù trên thực tế, chúng là nền tảng cho hạnh phúc hay sự thịnh vượng trong nghề nghiệp.

Trong cuốn “Chủ nghĩa hiện sinh là chủ nghĩa nhân văn”, nhà triết học và hiện sinh người Pháp Jean-Paul Sartre lập luận rằng sự tự do lựa chọn hiện sinh giống như một loại nghệ thuật. Bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào cũng sẽ có những giá trị khác nhau tùy thuộc vào bối cảnh và nội dung của nó. Ông viết, “Chúng ta phải coi mọi thứ như chúng vốn có. Và hơn thế nữa, việc nói rằng chúng ta tạo ra các giá trị có ý nghĩa chính xác rằng trong cuộc sống, không hề có khái niệm về tiên nghiệm. Cuộc sống sẽ chẳng là gì cho đến khi nó được sống trọn vẹn; nhưng ý nghĩa cuộc sống là do bạn tạo dựng, và giá trị của nó không gì khác ngoài sự lựa chọn của bạn.”

Điều mà Sartre cơ bản nhấn mạnh có ý nghĩa rằng quá trình trở thành bản thể tương lai của mỗi chúng ta là một quá trình mang tính sáng tạo. Vấn đề trong ý niệm tự xác định về bản thể tương lai (thứ chúng ta sử dụng để hiểu về ta của hiện tại) là nó đưa ra một cơ sở cụ thể, một hình mẫu ta muốn tuân theo, nhưng cho đến cuối cùng, sự tự sinh là thứ mang tính nghệ thuật. Chúng ta chưa bao giờ thực hiện nó và ta nên đối diện với nó như một nỗ lực sáng tạo. Chúng ta không nên coi những năm tháng định dạng cuộc đời như một số bài tập cứng nhắc trong lý thuyết trò chơi hay qua việc phân tích chi phí - lợi ích.

Để thay đổi tư duy của mình, trước tiên ta cần xóa bỏ niềm tin thông thường rằng ta có lý lẽ trong ý niệm về một bản thể tương lai, rằng ước mơ hoặc mục tiêu cá nhân của ta có một vài sự biện minh tiên nghiệm. Tôi cho rằng điều này không đúng, đặc biệt khi xem xét các mô hình tự định nghĩa về bản thể tương lai. Bản thể tương lai của chúng ta không phải là những mục tiêu, mà là những phán đoán siêu hình mà ta áp đặt - một cách vô tình hay không phán xét - để khiến sự hiện diện của ta có ý nghĩa hơn. Điều đó có nghĩa là, mục tiêu, vị trí và nguyện vọng của ta không chỉ đơn giản là “tốt” hay “có giá trị”. Ta phải nhận ra rằng chính chúng ta, là người quy kết giá trị và biện minh cho chúng, chứ không phải ngược lại.

Tất nhiên, việc thay đổi góc nhìn theo phương pháp này không hề đơn giản. Như Sartre lưu ý, xu hướng kiếm tìm sự thống nhất giữa ý thức về bản thân và “mục đích” của chúng ta là một bản năng tự nhiên. Chúng ta mong mỏi một vài bản chất của Platon, vì chính vũ trụ đã mang lại ý nghĩa sâu sắc cho bản thân và hành động của chúng ta, nhưng không tìm thấy điều gì bởi vì nhân loại không tiếp đất và "bị buộc tội được tự do." Nói cách khác, bất kỳ ý nghĩa nào mà chúng ta chọn để hiểu chính xác là một sự lựa chọn, và sự tự do lựa chọn của ta nằm ở đó.

Tại mỗi thời điểm nhất định, ta phải chọn cách liên kết với thế giới xung quanh và những gì ta chọn để vận hành cuộc sống của mình. 

Cùng lúc đó, điều đó không có nghĩa là không có chỗ cho việc duy trì khái niệm về cái tôi của tương lai. Nghiên cứu đối với những kỳ vọng đổi mới cho thấy rằng trong những môi trường sáng tạo, hoặc ở những nơi mà ta cho bản thân tự do khám phá và tự khẳng định bản thân, những kỳ vọng về bản thể tương lai có thể dẫn đến hiệu ứng tiên tri tự hoàn thành, thứ có thể cho phép chúng ta làm việc hiệu suất hơn để đạt được mục tiêu.

Tôi tin rằng câu trả lời là việc cho phép ta nhận ra rằng bản thể tương lai là vô định. Chúng ta phải làm việc một cách sáng tạo (thay vì có phương pháp) để hướng tới việc hiện thực hóa chúng. Nếu có thể làm được điều đó, ta có thể mơ ước mà không màng hậu quả.

Để minh họa cho cách tư duy lành mạnh hơn này, hãy quay trở lại ví dụ ban đầu. Giả sử bạn nhắm đến một ngôi trường hoặc vị trí thực tập trong mơ, nhưng bạn nhận ra bản thân đang mắc kẹt với một đống thư từ chối. Thay vì cho phép thách thức đó phá vỡ ý thức về bản thân và khiến bạn cảm thấy mình hoàn toàn là một kẻ thất bại, bạn có thể cố gắng chấp nhận và tận dụng trải nghiệm đó một cách sáng tạo. Hãy coi nó như một phần của câu chuyện của bạn. Không có một phương pháp đáng tin nào giúp thoát khỏi một trải nghiệm như vậy, nhưng cũng không điều gì có thể ngăn cản bạn sử dụng thất bại đó như một động lực cho nỗ lực tiếp theo của mình. Bằng cách đan xen trải nghiệm vào sự hiểu biết của bản thân, bạn sẽ loại bỏ nó như một trở ngại để đạt được mục tiêu trong tương lai.

Đây là một con đường cần sự cân bằng và có thể được mô tả một cách khéo léo như một sợi dây thừng trên mép dao cạo. Con đường đơn giản nhất, và có lẽ là nhanh nhất để thay đổi tư duy có thể đến từ việc nhận ra “thành kiến tích cực” của con người, hoặc đến từ nhận định rằng ta sẽ trở nên tiến bộ hơn trong tương lai. Chúng ta có thể nhận ra điều này, hiểu nó và lựa chọn không chấp nhận nó. Ta có thể chọn cách chấp nhận rằng cho dù ta có đạt được những kỳ vọng được đặt ra cho bản thân trong tương lai hay không, ta có sức mạnh và ý chí tự do để quyết định cách ta gắn kết với sức sáng tạo của bản thân ở hiện tại.

----------

Tác giả: Damian Walsh

Link bài gốc: Stop Striving to Be Your “Future Self” (hbr.org)

Dịch giả: Vũ Phạm Linh Chi - ToMo - Learn Something New

(*) Bản quyền bài dịch thuộc về ToMo. Khi chia sẻ, cần phải trích dẫn nguồn đầy đủ tên tác giả và nguồn là "Dịch Giả: Vũ Phạm Linh Chi - Nguồn: ToMo - Learn Something New". Các bài viết trích nguồn không đầy đủ, ví dụ: "Theo ToMo" hoặc khác đều không được chấp nhận và phải gỡ bỏ.

(**) Follow Facebook ToMo - Learn Something New để đọc các bài dịch khác và cập nhật thông tin bổ ích hằng ngày.

(***) Trở thành Tình nguyện viên, Thực tập sinh Part-time tại ToMo để rèn luyện ngoại ngữ và đóng góp tri thức cho cộng đồng tại: http://bit.ly/ToMo-hiring.